Η συμμετοχή των αγροτών στον σχεδιασμό και την υλοποίηση των δραστηριοτήτων Έρευνας & Ανάπτυξης είναι κρίσιμη για την επιτυχία του έργου WaterMellon, καθώς διασφαλίζει τη συνάφεια, την υιοθέτηση και τη βιωσιμότητα μέσω της ενσωμάτωσης της τοπικής γνώσης, της οικοδόμησης εμπιστοσύνης, της προσαρμογής των λύσεων και της προώθησης της συνεργασίας. Όλα αυτά οδηγούν σε καλύτερα αποτελέσματα όσον αφορά την επισιτιστική ασφάλεια, τη περιβαλλοντική βιωσιμότητα, την οικονομική βιωσιμότητα και τη βελτίωση των μέσων διαβίωσης, σε σύγκριση με τις από πάνω προς τα κάτω προσεγγίσεις. Συνεπώς, η διαδικασία εμπλοκής των αγροτών και άλλων ενδιαφερομένων ξεκίνησε ήδη κατά τη φάση διαμόρφωσης της πρότασης του έργου WaterMellon.
Ένα προκαταρκτικό εργαστήριο (Εικ. 1) οργανώθηκε στο Douar Akrich κατά τη διαδικασία διαμόρφωσης του έργου WaterMellon, στις 7 Αυγούστου 2024, για να αναλύσει την τρέχουσα κατάσταση των αρχαίων υδραυλικών συστημάτων, συγκεκριμένα των khettaras (Εικ. 2) και των seguias (Εικ. 3), τα τρέχοντα συστήματα μονοκαλλιέργειας σιτηρών, την ανάγκη για ανακαίνιση των khettaras και seguias, την ανάγκη για κλιματικά έξυπλες καλλιέργειες και τις εναλλαγές καλλιεργειών για τη διαχείριση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Αυτό ακολούθησε συνεχής επικοινωνία με τους πρωτοπόρους αγρότες μέσω τηλεφώνου και επισκέψεων στο πεδίο από την έναρξη των δραστηριοτήτων του έργου.
Οι khettaras είναι παραδοσιακά και αρχαία υπόγεια συστήματα άρδευσης στο Μαρόκο, που εισήχθησαν γύρω στον 10ο–11ο αιώνα κατά την περίοδο των Αλμοραβιδών για να τροφοδοτήσουν τη Μαρακές και στη συνέχεια επεκτάθηκαν στην επαρχία Tafilalet. Πρόκειται για υπόγειες στοές με ήπια κλίση, σχεδιασμένες για την άντληση υπόγειων υδάτων σε υψηλότερα υψόμετρα (συνήθως σε αλλουβιακούς κώνους στους πρόποδες του Άτλαντα) και τη μεταφορά τους με βαρύτητα προς καλλιεργήσιμα χωράφια, ξηρές όασεις και οικισμούς σε χαμηλότερο επίπεδο. Αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου, κοινοτικά διαχειριζόμενου συστήματος νερού που περιλαμβάνει και τις seguias. Οι seguias είναι παραδοσιακά, ανοιχτά κανάλια που χρησιμοποιούνται εδώ και αιώνες στο Μαρόκο για τη μεταφορά νερού — κυρίως από ποτάμια (oueds), πηγές ή υπόγειες khettaras (qanats) — προς αγροτικά χωράφια και χωριά.
Το χωριό Douar Akrich και η επαρχία του, Al Haouz, αντιμετωπίζουν διάφορες προκλήσεις, όπως επαναλαμβανόμενες ξηρασίες και έλλειψη νερού, επιδεινωμένες από την κλιματική αλλαγή, οι οποίες επηρεάζουν σοβαρά την αγροτική παραγωγικότητα και τα παραδοσιακά μέσα διαβίωσης, οδηγώντας πολλές οικογένειες στη μετανάστευση προς αστικά κέντρα. Επιπλέον, το Douar Akrich και η επαρχία Al Haouz υπέστησαν τον πιο θανατηφόρο σεισμό στις 8 Σεπτεμβρίου 2023, προκαλώντας περισσότερους από 3.000 θανάτους και εκτεταμένες ζημιές στην οικονομία και τα μέσα διαβίωσης του πληθυσμού, από τις οποίες εξακολουθούν να ανακάμπτουν.
Στις 19 Οκτωβρίου 2025, η ομάδα του ICARDA επισκέφθηκε το Douar Akrich και οργάνωσε ένα εργαστήριο (Εικ. 4) για πρωτοπόρους αγρότες σχετικά με τη σημασία των αρχαίων υδραυλικών συστημάτων, συγκεκριμένα των khettaras και seguias, και την ανακαίνισή τους· τις αρνητικές επιπτώσεις της μονοκαλλιέργειας σιτηρών, όπως το κριθάρι, στην υγεία και τη γονιμότητα του εδάφους· και τη σημασία των ανθεκτικών στην ξηρασία και την αλατότητα καλλιεργειών, όπως το τριτικάλε, το λούπιν λευκό και η κινόα. Η εκδήλωση περιλάμβανε τόσο συζητήσεις όσο και υπαίθριες δραστηριότητες, με επίσκεψη στις khettaras και seguias, καθώς και στο τοπικό επιδεικτικό χωράφι, αναδεικνύοντας καινοτόμες λύσεις για βιώσιμη γεωργία στις ξηρές περιοχές της Μεσογείου.
Λόγω της σοβαρής ξηρασίας που έπληξε το Μαρόκο τα προηγούμενα χρόνια, κατά την επίσκεψη δεν υπήρχε ροή νερού στις khettaras, καθιστώντας αυτή την περίοδο κατάλληλη για την εκτέλεση εργασιών ανακαίνισης. Στο πλαίσιο της ανακαίνισης των khettaras και seguias, αποφασίστηκε η αφαίρεση της λάσπης, των ιζημάτων και των συντριμμιών που είχαν συσσωρευτεί στον πυθμένα του καναλιού της khettara (Εικ. 5) και της δεξαμενής της khettara (Εικ. 6) για να αυξηθεί η ικανότητά της να συγκρατεί νερό. Ένα επιδεικτικό χωράφι προσδιορίστηκε επίσης (31°26’51,3″N, 8°02’59,2″O; υψόμετρο 692 μ; Εικ. 7) για την επόμενη καλλιεργητική περίοδο, όπου θα φυτευτούν τριτικάλε και λούπιν λευκό, αρδευόμενα μέσω του συστήματος seguias. Οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν σε νέα συστήματα καλλιέργειας βασισμένα σε κλιματικά έξυπνες καλλιέργειες όπως τριτικάλε, λούπιν και κινόα, και στον ρόλο τους στη βελτίωση της γονιμότητας και της υγείας του εδάφους. Άλλες συζητήσεις επικεντρώθηκαν στην ανάπτυξη προϊόντων προστιθέμενης αξίας μέσω της συμμετοχής τοπικών συνεταιρισμών, προκειμένου να ενισχυθεί το δυναμικό του συστήματος καλλιέργειας βασισμένου σε αυτές τις νέες καλλιέργειες στις ξηρές περιοχές.
Μέσω αυτού του είδους εργαστηρίων, επιδεικτικών δοκιμών και επισκέψεων στο πεδίο, το έργο WaterMellon, χρηματοδοτούμενο από το PRIMA–Horizon Europe, συνεχίζει να προωθεί μια ανθεκτική στο κλίμα γεωργία στις ξηρές περιοχές της Μεσογείου, βοηθώντας τους αγρότες να προσαρμοστούν στις περιβαλλοντικές πιέσεις, να βελτιώσουν τις αποδόσεις και να εξασφαλίσουν βιώσιμα μέσα διαβίωσης.
Εικ. 1: Εργαστήριο για την ανακαίνιση της khettara και της seguia και για νέες καλλιέργειες στο Douar Akrich, Μαρόκο. Πηγή φωτογραφίας: ICARDA
Εικ. 2: Άποψη μιας khettara που δείχνει τα κατακόρυφα πηγάδια. Πηγή φωτογραφίας: ICARDA
Εικ. 3: Άποψη μιας seguia. Πηγή φωτογραφίας: ICARDA
Εικ. 4: Επίσκεψη πεδίου και εργαστήριο των εταίρων του ICARDA στην khettara και στη seguia, συζητώντας την ανάγκη ανακαίνισης. Πηγή φωτογραφίας: ICARDA
Εικ. 5: Συσσώρευση λάσπης, ιζημάτων και συντριμμιών στο κανάλι μιας khettara. Πηγή φωτογραφίας: ICARDA
Εικ. 6: Συσσώρευση λάσπης, ιζημάτων και συντριμμιών στη δεξαμενή της khettara. Πηγή φωτογραφίας: ICARDA
Εικ. 7: Άποψη του επιδεικτικού χωραφιού στο Douar Akrich, Μαρόκο. Πηγή φωτογραφίας: ICARDA